Boyukmillet.com Biz yanmasaq vətən yanar
MİRAGA QAFAROV
Boyukmillet.com
Azərbaycanda 2027-ci il yanvarın 1-dən ev təsərrüfatlarında kompüterlərin, noutbukların, planşetlərin və internetə çıxış imkanlarının uçotunun aparılacağı barədə məlumat cəmiyyətdə bir sıra suallar doğurur. Məlumata görə, evlərdəki kompüter və planşetlərin növü və sayı, internetə çıxışın sabit və ya simsiz olması, eləcə də bağlantı vasitələri qeydə alınacaq.
İlk baxışdan bu təşəbbüs adi statistik tədbir kimi təqdim oluna bilər. Dövlətin əhalinin rəqəmsal imkanlarını, internetə çıxış səviyyəsini və texnoloji təminatını öyrənməsi özlüyündə qeyri-adi və ya qanunsuz fəaliyyət deyil. Müasir dövlət idarəçiliyində belə statistik məlumatlara ehtiyac var.
Lakin məsələnin mahiyyəti yalnız dövlətin hansı məlumatı toplamasında deyil, həm də həmin məlumatın hansı hüquqi əsasla, hansı həcmdə və hansı məqsədlə toplanmasındadır.
Məhz bu məqamda vətəndaşın şəxsi həyatının toxunulmazlığı, informasiya azadlığı və dövlətin nəzarət səlahiyyətlərinin sərhədləri məsələsi ortaya çıxır.
Konstitusiya dövlətə vətəndaşın şəxsi məkanına qeyri-məhdud müdaxilə hüququ vermir Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 32-ci maddəsi hər kəsin şəxsi və ailə həyatının toxunulmazlığı hüququnu təsbit edir. Həmin maddədə şəxsin şəxsi həyatı haqqında məlumatların onun razılığı olmadan əldə edilməsi, saxlanılması, istifadəsi və yayılması ilə bağlı hüquqi məhdudiyyətlər müəyyənləşdirilir.
Konstitusiyanın 33-cü maddəsi isə mənzil toxunulmazlığını təmin edir.
Bu müddəalar dövlətin statistik məlumat toplamaq səlahiyyətini tamamilə aradan qaldırmır. Ancaq həmin səlahiyyətin şəxsi həyata müdaxilə üçün qeyri-məhdud hüquqa çevrilməsinə də imkan vermir.
Konstitusiyanın 32-ci maddəsinin VII hissəsində anonim statistik məlumatların ayrı-seçkilik olmadan işlənməsi üçün xüsusi hüquqi yanaşma nəzərdə tutulur. Bu, mühüm məqamdır: dövlətin statistik məqsədi ilə konkret şəxsin rəqəmsal həyatına müdaxilə eyni şey deyil.
Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 32-ci maddəsi hər kəsin şəxsi və ailə həyatının toxunulmazlığı hüququnu təsbit edir. Həmin maddədə şəxsin şəxsi həyatı haqqında məlumatların onun razılığı olmadan əldə edilməsi, saxlanılması, istifadəsi və yayılması ilə bağlı hüquqi məhdudiyyətlər müəyyənləşdirilir.
Konstitusiyanın 33-cü maddəsi isə mənzil toxunulmazlığını təmin edir.
Bu müddəalar dövlətin statistik məlumat toplamaq səlahiyyətini tamamilə aradan qaldırmır. Ancaq həmin səlahiyyətin şəxsi həyata müdaxilə üçün qeyri-məhdud hüquqa çevrilməsinə də imkan vermir.
Konstitusiyanın 32-ci maddəsinin VII hissəsində anonim statistik məlumatların ayrı-seçkilik olmadan işlənməsi üçün xüsusi hüquqi yanaşma nəzərdə tutulur. Bu, mühüm məqamdır: dövlətin statistik məqsədi ilə konkret şəxsin rəqəmsal həyatına müdaxilə eyni şey deyil.
Bəs nə üçün cihazların növü və sayı ayrıca qeydə alınmalıdır? Bu məlumatlar hansı dövlət qurumunda saxlanılacaq? Onlara kimlərin çıxışı olacaq? Məlumatların saxlanma müddəti nə qədərdir?
Daha vacib suallar da var:
Evdəki mobil telefonların sayı və digər elektron cihazlar da ayrıca qeydə alınacaqmı?
Cihazların seriya nömrələri və identifikasiya məlumatları toplanacaqmı?
Məlumatlar konkret şəxslərin adları və ünvanları ilə əlaqələndiriləcəkmi?
Vətəndaşların internetdə hansı saytlara daxil olması, hansı sosial şəbəkələrdən istifadə etməsi və hansı məlumatları paylaşması izləniləcəkmi?
Toplanmış məlumatların başqa dövlət qurumlarına ötürülməsi mümkündürmü?
Vətəndaşın məlumat verməkdən imtina etmək hüququ varmı və imtinanın hüquqi nəticəsi nə olacaq Xüsusilə qeyd etmək lazımdır ki, hazırda yayılan məlumatda şəxsi yazışmaların, internet tarixçəsinin və cihazların seriya nömrələrinin yoxlanılması barədə təsdiqlənmiş məlumat yoxdur. Bu səbəbdən belə bir nəzarət mexanizminin artıq tətbiq olunduğunu iddia etmək doğru olmaz.
Lakin bu sualların indidən açıq şəkildə cavablandırılması zəruridir.
Rəqəmsal nəzarət təhlükəsi və avtoritar idarəçilik problemi
Müasir dünyada internet yalnız informasiya əldə etmək vasitəsi deyil. O, insanların sərbəst fikir mübadiləsi apardığı, ictimai-siyasi prosesləri müzakirə etdiyi, hakimiyyətin fəaliyyətini tənqid etdiyi və alternativ mövqelərini ifadə etdiyi əsas platformalardan biridir.
Belə bir şəraitdə dövlətin vətəndaşların rəqəmsal imkanları haqqında məlumat toplaması xüsusi həssaslıq tələb edir.
Rəqəmsal nəzarət təhlükəsi və avtoritar idarəçilik problemi
Müasir dünyada internet yalnız informasiya əldə etmək vasitəsi deyil. O, insanların sərbəst fikir mübadiləsi apardığı, ictimai-siyasi prosesləri müzakirə etdiyi, hakimiyyətin fəaliyyətini tənqid etdiyi və alternativ mövqelərini ifadə etdiyi əsas platformalardan biridir.
Belə bir şəraitdə dövlətin vətəndaşların rəqəmsal imkanları haqqında məlumat toplaması xüsusi həssaslıq tələb edir.
Çünki dövlətin əlində toplanan məlumatların həcmi artdıqca, onların gələcəkdə başqa məqsədlərlə istifadəsi ehtimalı da diqqətdən kənarda saxlanılmamalıdır.
Xüsusilə siyasi rəqabətin, müstəqil medianın və ifadə azadlığının vəziyyəti ilə bağlı müzakirələrin davam etdiyi Azərbaycanda hər hansı yeni məlumat toplama mexanizmi cəmiyyətə maksimum şəffaflıqla izah edilməlidi Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyası nə deyir?
Azərbaycanın tərəfdar çıxdığı Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının 8-ci maddəsi şəxsi və ailə həyatına, mənzilə və yazışmalara hörmət hüququnu qoruyur.
Həmin hüquqa müdaxilə yalnız qanunla nəzərdə tutulduqda, legitim məqsəd daşıdıqda və demokratik cəmiyyətdə zəruri, mütənasib olduqda əsaslandırıla bilər.
Konvensiyanın 10-cu maddəsi isə fikir və ifadə azadlığını təmin edir.
Deməli, dövlətin məlumat toplamaq istəyi özlüyündə kifayət etmir. Toplanan məlumatın məqsədi, həcmi, saxlanılması, qorunması və istifadəsi hüquqi baxımdan əsaslandırılmalıdır.
Bu baxımdan, dövlətin statistik maraqları ilə vətəndaşın fundamental hüquqları arasında balans qorunmalıdır.
Vətəndaşın evindəki kompüter dövlətin statistik göstəricisi ola bilər, amma onun şəxsi həyatına nəzarət üçün açar ola bilməz.
Dövlətin gücü vətəndaşın şəxsi həyatına nə qədər dərindən müdaxilə edə bilməsi ilə deyil, onun hüquq və azadlıqlarını nə dərəcədə qoruması ilə ölçülməlidir.
Boyukmillet.com
