Boyukmillet.com Biz yanmasaq vətən yanar
Dünya siyasətində yeni təhlükəsizlik xətti formalaşır.
7 avqust 2026-cı ildə Məkkədə Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan “Məkkə Birgə Müdafiə Sazişi”nə imza atdı. Sazişin ən mühüm müddəası bundan ibarətdir: üç ölkədən birinə silahlı hücum edilməsi hər üçünə qarşı hücum kimi qəbul olunacaq.
Bu hadisəyə yalnız Ankara–Riyad–İslamabad münasibətləri çərçivəsində baxmaq düzgün olmaz. Burada daha böyük bir prosesin konturları görünür.
Bu xəttin əvvəlki mərhələsi harada başladı?
Əslində, Azərbaycanın da iştirak etdiyi strateji əməkdaşlıq xəttinin mühüm siyasi-hüquqi əsaslarından biri 15 iyun 2021-ci ildə imzalanmış Şuşa Bəyannaməsidir.
Azərbaycan və Türkiyə həmin sənədlə münasibətlərini müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəltdilər. Bəyannamədə üçüncü tərəfdən gələn təhdid və ya təcavüz halında məsləhətləşmələr, zəruri yardımın göstərilməsi, müdafiə sahəsində koordinasiya, birgə hərbi təlimlər və müdafiə sənayesi əməkdaşlığı nəzərdə tutuldu.
Daha sonra Azərbaycan–Türkiyə–Pakistan üçtərəfli formatı sürətlə inkişaf etdi. 2024-cü ildə Astana görüşündə dövlət başçıları səviyyəsində üçtərəfli əməkdaşlığın genişləndirilməsi qərara alındı. 2025-ci ilin mayında Laçında keçirilən ikinci üçtərəfli zirvə görüşündə isə müdafiə əməkdaşlığının tərəfdaşlığın əsas istiqamətlərindən biri olduğu vurğulandı və hərbi təlimlər, hərbi-texniki layihələr və müdafiə əməkdaşlığının dərinləşdirilməsi gündəmə gətirildi.
İndi isə xəritə genişlənir
Məkkə sazişi bu prosesin eyni formada davamı deyil — çünki Azərbaycan bu yeni üçtərəfli müdafiə sazişinin tərəfi deyil. Lakin regionda dövlətlərin öz təhlükəsizlik mexanizmlərini daha çox öz aralarında qurmağa başladığını göstərən mühüm nümunədir.
Türkiyə NATO üzvüdür və böyük hərbi sənaye potensialına malikdir. Pakistan nüvə silahına malik hərbi gücdür. Səudiyyə Ərəbistanı isə böyük maliyyə imkanları və Körfəz regionundakı strateji mövqeyi ilə seçilir. Bu üç ölkənin təhlükəsizlik imkanlarının bir araya gəlməsi yeni çəkindirici güc yaradır.
Məhz buna görə bu sazişi sadəcə üç dövlət arasında hərbi əməkdaşlıq sənədi kimi qiymətləndirmək azdır. Bu, Yaxın Şərq və daha geniş İslam coğrafiyasında təhlükəsizlik arxitekturasının dəyişdiyini göstərən siyasi siqnaldır.
Bəs Azərbaycan bu prosesin harasındadır?
Azərbaycan üçün məsələ xüsusilə maraqlıdır.
Bakı artıq Türkiyə ilə müttəfiqlik münasibətlərinə malikdir. Eyni zamanda Azərbaycan–Türkiyə–Pakistan üçtərəfli əməkdaşlığı siyasi, hərbi və strateji istiqamətlərdə inkişaf edir. 2025-ci ildə Laçında keçirilən zirvə görüşündə üç ölkənin müdafiə əməkdaşlığının daha da dərinləşdirilməsi açıq şəkildə gündəmə gətirilib.
Deməli, Azərbaycanın qurduğu və inkişaf etdirdiyi əməkdaşlıq modeli artıq daha geniş regional prosesin bir hissəsi kimi nəzərdən keçirilə bilər.
Burada əsas məsələ kimin kimə qarşı ittifaq yaratması deyil.
Əsas məsələ budur:
Region dövlətləri artıq öz təhlükəsizliklərini yalnız böyük xarici güclərin təminatına bağlamaq istəmirlər.
Məkkə sazişinin də rəsmi açıqlamalara görə konkret olaraq hər hansı ölkəyə qarşı yönəlmədiyi bildirilir. Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan sazişin kollektiv çəkindirməyə əsaslandığını və başqa dost ölkələrin də gələcəkdə bu əməkdaşlığa qoşula biləcəyini bildirib.
Bu isə qarşıdakı illərdə yeni təhlükəsizlik formatlarının meydana çıxması ehtimalını artırır.
Şuşadan Məkkəyə — amma eyni ittifaq deyil
Burada bir məqamı xüsusi vurğulamaq lazımdır: “Şuşa Bəyannaməsi Məkkə paktına çevrildi” demək hüquqi baxımdan doğru olmaz.
Daha düzgün ifadə belədir:
Şuşada Azərbaycan–Türkiyə müttəfiqliyi yeni regional təhlükəsizlik düşüncəsinin mühüm nümunəsini yaratdı. Azərbaycan–Türkiyə–Pakistan əməkdaşlığı həmin xətti genişləndirdi. Məkkə sazişi isə Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan arasında kollektiv müdafiə mexanizmini yeni mərhələyə çıxardı.
Bu proseslər bir-birinin hüquqi davamı olmasa da, eyni böyük geosiyasi tendensiyanın — regional dövlətlərin təhlükəsizlik və müdafiə imkanlarını birləşdirmək istəyinin — müxtəlif nümunələri kimi oxuna bilər.
Dünya dəyişir. Təhlükəsizlik xəritəsi də dəyişir.
Və Azərbaycan bu yeni xəritədə kənarda dayanan ölkə olmamalıdır.
Boyukmillet.com
