Boyukmillet.com Biz yanmasaq vətən yanar
Qeyri-hökumət təşkilatlarına dövlət dəstəyi ilə bağlı tənqidlər mövcuddur. Agentlik hökumətin nəzarətində olan, GONGO adlandırılan QHT-lərə dəstək verdiyinə görə tənqid edilir. Avropa Şurasının Azərbaycanla bağlı dərc etdiyi “Beşinci Rəy” adlı sənəddə agentlik haqqında tənqidlər səsləndirildiyi, qurumun qrantlarının çox böyük qisminin hökumətin marağında olan mövzuları işləyən GONGO-lara verildiyi göstərilib. “CSO Meter”in 2024-cü ildə hazırladığı hesabatda da dövlət tərəfindən ayrılan maliyyənin hökumətyönümlü təşkilatlara ayrıldığı və müstəqil QHT-lərin əlverişsiz vəziyyətə salındığı göstərilir.
İllərdir sərtləşdirilən QHT qanunvericiliyi
Azərbaycan hökuməti uzun illərdir ki, ölkədə ictimai birliklər və qrant haqqında qanunvericiliyi sərtləşdirməklə müstəqil QHT-lərin fəaliyyətini məhdudlaşdırır, onların fəaliyyətinə çoxsaylı maneələr yaradır. Xüsusilə 2013–2015-ci illərdə ictimai birliklər və qrant haqqında qanunvericiliyə edilən çoxsaylı dəyişikliklər yerli və beynəlxalq QHT-lərə, o cümlədən media təşkilatlarına qarşı təzyiq kimi qiymətləndirilir. 2013 və 2014-cü illərdə “Qrant haqqında” qanuna edilmiş dəyişikliklərə əsasən, yerli qeyri-hökumət təşkilatları xarici donorlardan aldıqları qrantları, o cümlədən Azərbaycan vətəndaşlarından toplanılan ianələri qeydiyyata alınmaq üçün icra hakimiyyəti orqanına (Ədliyyə Nazirliyinə) təqdim etməlidirlər. Bu məhdudlaşdırıcı qanunvericilik 2014-cü ildə daha da sərtləşdirilib və artıq xarici donorlar Azərbaycan QHT-lərinə qrant vermək üçün Azərbaycanda Ədliyyə Nazirliyi və Maliyyə Nazirliyindən xüsusi icazə almalıdırlar. Məhdudlaşdırıcı qanunvericiliyə əsasən, qeydə alınmayan qrantlarla bağlı hər hansı bank əməliyyatı aparmaq, o cümlədən bu maliyyə üzrə hər hansı fəaliyyət həyata keçirmək qadağan edilir. Bu qaydalara əməl edilməməsinə görə ağır maliyyə sanksiyası formasında inzibati məsuliyyət nəzərdə tutulur.
2013 və 2015-ci illərdə ictimai birliklər və qrant haqqında qanunvericiliyə edilən dəyişikliklər çox sayda yerli və beynəlxalq təşkilat tərəfindən tənqid olunub. Bu dəyişikliklər Avropa Şurasının Venesiya Komissiyası və ATƏT tərəfindən, eləcə də AİHM-in qərarlarında məhdudlaşdırıcı hesab edilib.
Müstəqil QHT-lərə qarşı təzyiqlər və həbslər
Azərbaycan hökuməti QHT qanunvericiliyini dəyişdirərək ölkədə müstəqil QHT-lərin fəaliyyətini qanuni üsullarla məhdudlaşdırmaqla kifayətlənmir, onlara qarşı təzyiq siyasəti də yürüdür. Hətta bir çox hallarda müstəqil QHT rəhbərləri yaxud nümayəndələri həbslə üzləşirlər.
Yerli müstəqil QHT-lərə qarşı təzyiqlər hər zaman olsa da, 2013 və 2014-cü illərdən etibarən daha da intensivləşmiş, həmin dövrdə tanınmış QHT rəhbərləri Anar Məmmədli və İntiqam Əliyev azadlıqdan məhrum edilmişdi. Sonrakı illərdə həbs edilmiş QHT rəhbərləri azadlığa buraxılsa da, 2023-cü ildən etibarən başlayan təzyiq dalğası yenidən yerli QHT rəhbərlərinin həbsinə səbəb oldu. 2024-cü ildə Demokratik Təşəbbüslər İnstitutunun sədri və 3-cü Respublika Platformasının spikeri Akif Qurbanov, Demokratik Təşəbbüslər İnstitutunun əməkdaşları Ramil Babayev və İlkin Əmrahov saxlanıldı və onlar haqqında 2026-cı ildə verilən qərara əsasən 13–15 il müddətinə azadlıqdan məhrum edildilər.
2025-ci ildə Seçkilərin Monitorinqi və Demokratiyanın Tədrisi təşkilatının sədri Anar Məmmədli, Vətəndaş Hüquqları İnstitutunun rəhbəri Bəşir Süleymanlı, “Seçki Müşahidə” Alyansının rəhbəri Məmməd Məmmədzadə və digərləri saxlanılıb. Anar Məmmədlinin 13 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilməsi barədə qərar verilib. Digər şəxslərin məhkəməsi hələ davam etməkdədir.
Beləliklə, Azərbaycan hökuməti yerli müstəqil QHT-lərə, vətəndaş cəmiyyəti təşkilatlarına qarşı təzyiq, təhdid və hətta həbs siyasəti apararaq onları sıradan çıxarmağa çalışır. Üstəlik, bu təzyiq siyasəti qanunvericiliyin dəyişdirilməsi yolu ilə onların əlverişsiz vəziyyətə salınması siyasəti ilə birlikdə həyata keçirilir. Digər tərəfdən isə hökumət onun üçün maraqlı olan, onun mənafeyinə toxunmayan mövzularda layihələr həyata keçirən yerli təşkilatlara maliyyə ayırmağa davam edir. Məsələn, yuxarıda da qeyd edildiyi kimi, İran Prezidenti Məsud Pezeşkiana müraciət ünvanlayan 55 QHT-nin 50-si 2025 və ya 2026-cı illərdə Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyi tərəfindən elan edilən qrant müsabiqələri çərçivəsində 1,5 milyon manata yaxın qrant əldə edib.
Mirağa Qafarov
Boyukmillet.com
